با رونمایی از سامانه «حسام» توسط بانک مرکزی در پاییز ۱۴۰۳، فصل جدیدی در مدیریت زیرساخت‌های مالی کشور آغاز شده است. این درگاه متمرکز با هدف ساماندهی به بیش از ۶۵۰ میلیون حساب بانکی موجود، بستری را فراهم آورده که نه‌تنها به کاهش بار پردازشی سامانه‌های کربنکینگ بانک‌ها کمک می‌کند، بلکه ابزاری قدرتمند برای افزایش شفافیت و پیشگیری از جرایم مالی نظیر پولشویی و اجاره‌دهی حساب‌ها محسوب می‌شود.
معماری و نحوه عملکرد درگاه متمرکز حسام
سامانه حسام (مخفف حساب‌های مسکوت و مازاد) به‌عنوان یک نقطه اتصال واحد برای تعامل میان شهروندان و شبکه بانکی طراحی شده است. از منظر فنی، این سامانه بر روی بستر «پنجره ملی خدمات دولت هوشمند» پیاده‌سازی شده و از لایه‌های احراز هویت سطح ۳ برای تأمین امنیت داده‌های تراکنشی بهره می‌برد. کاربران با مراجعه به آدرس درگاه خدمات الکترونیک بانک مرکزی، می‌توانند نمای کلی از تمامی دارایی‌ها و حساب‌های خود در نظام بانکی را مشاهده کنند.
بهینه‌سازی زیرساخت داده‌ای و کاهش هزینه‌های عملیاتی
یکی از بزرگترین چالش‌های شبکه بانکی ایران، وجود تعداد غیرمنطقی حساب‌های مسکوت (Dormant Accounts) است. این حساب‌ها علاوه بر تحمیل هزینه‌های سنگین نگهداری داده در پایگاه‌های داده (Databases) و مصرف منابع پردازشی سرورها، ریسک‌های امنیتی بالایی را به همراه دارند. بانک مرکزی با این طرح قصد دارد ظرف دو سال، حجم حساب‌های فعال را از ۶۵۰ میلیون به ۳۰۰ میلیون کاهش دهد. این اقدام به معنای آزادسازی منابع سیستمی در سیستم‌های متمرکز بانکداری و افزایش کارایی تراکنش‌های کلان است.
ابعاد حقوقی و الزامات رگولاتوری برای شهروندان
سامانه حسام محدودیت‌هایی را برای مدیریت بهینه حساب‌ها تعریف کرده است. قوانین جدید به‌گونه‌ای تدوین شده که اگر فردی بخواهد بیش از ۱۰ حساب فعال داشته باشد، در سیستم یکپارچه بانکی با مانع مواجه خواهد شد. همچنین، بستن حساب‌های مازاد مشروط به موارد زیر است:
- تسویه کامل تعهدات تسهیلاتی مرتبط با حساب.
- عدم وجود چک برگشتی رفع‌سوءاثر نشده.
- فقدان دستور مسدودی قضایی بر روی حساب.
پس از تأیید نهایی، موجودی حساب بسته شده به‌طور خودکار به «حساب پایه» معرفی‌شده از سوی کاربر منتقل می‌شود که خود گامی مثبت در جهت کاهش پیچیدگی‌های بانکی برای عموم مردم است.
اثرات بر فضای کسب‌وکارهای دیجیتال
این تحول ساختاری برای فین‌تک‌ها و کسب‌وکارهای دیجیتال نیز پیامدهای مثبت بسیاری دارد. با پاکسازی شبکه بانکی از حساب‌های نامعتبر، محیط برای سرویس‌های پرداخت و لندتک (LendTech) امن‌تر خواهد شد. همچنین، احراز هویت متمرکز و یکپارچه در این سامانه، می‌تواند هزینه‌های KYC (شناسایی مشتری) را برای نئوبانک‌ها و سرویس‌های مالی دیجیتال به شدت کاهش دهد.
مشخصات و اهداف کلان سامانه حسام
- هدف کاهش تعداد حساب‌ها: از ۶۵۰ میلیون به ۳۰۰ میلیون طی ۲ سال.
- بستر دسترسی: پنجره ملی خدمات دولت هوشمند.
- سطح احراز هویت مورد نیاز: سطح ۳.
- قابلیت کلیدی: انتقال خودکار موجودی به حساب پایه و بستن غیرحضوری حساب‌ها.
- وضعیت حقوقی: الزامی برای کنترل تخلفات حساب‌های اجاره‌ای و فرار مالیاتی.
