در حالی که بحث‌های پیرامون خطرات وجودی هوش مصنوعی (AI) تمامی فضاهای رسانه‌ای را پر کرده است، کارشناسان امنیتی و نویسندگان حوزه دفاعی معتقدند تهدیدات بیولوژیک، صرف‌نظر از نقش هوش مصنوعی، همچنان به عنوان یکی از بزرگترین خطرات علیه بشریت باقی مانده‌اند. درک ماهیت سلاح‌های بیولوژیک و نحوه مواجهه دولت‌ها با پاندمی‌های عمدی یا تصادفی، نیازمند نگاهی دقیق‌تر به تاریخچه تحقیقات مهندسی ژنتیک و پروتکل‌های دفاع غیرعامل است.
مهندسی ژنتیک: تیغ دو لبه و مفهوم «کاربرد دوگانه»
یکی از مفاهیم کلیدی در مباحث امنیت زیستی، «کاربرد دوگانه» (Dual-use) است. فناوری‌های ویرایش ژن که می‌توانند برای توسعه واکسن‌ها و درمان‌های نوآورانه به کار روند، همان‌قدر توانایی دارند تا برای افزایش قدرت بیماری‌زایی (Virulence) یا قابلیت انتقال (Transmissibility) پاتوژن‌ها استفاده شوند. تحقیقات «Gain of Function» به طور خاص بر تغییر ساختار ژنتیکی عوامل بیماری‌زا تمرکز دارد که اگرچه با هدف شناخت بهتر رفتار پاتوژن انجام می‌شود، اما در صورت نشت از آزمایشگاه‌های با سطح ایمنی بالا (BSL-3 و BSL-4)، پیامدهای فاجعه‌باری خواهد داشت.
چرا تهدیدات بیولوژیک از سلاح‌های هسته‌ای پیشی می‌گیرند؟
بر اساس تحلیل‌های راهبردی مطرح شده در آثار اخیر مانند کتاب «Biological War: A Scenario» نوشته آنی جیکوبسن، تفاوت بنیادین میان سلاح‌های هسته‌ای و بیولوژیک در آستانه ورود (Threshold for entry) آن‌ها نهفته است. در حالی که تولید یا دستیابی به سلاح‌های هسته‌ای نیازمند مواد شکافت‌پذیر و زیرساخت‌های نظامی پیچیده است، پاتوژن‌های مهندسی‌شده می‌توانند در آزمایشگاه‌های تحقیقاتی کوچک‌تر و با هزینه‌ای به‌مراتب کمتر توسعه یابند. این سهولت نسبی، احتمال وقوع حوادث یا حملات را به شدت افزایش می‌دهد.
مشخصات و ابعاد تهدیدات بیولوژیک
- سطح ایمنی آزمایشگاهی: تمرکز بر آزمایشگاه‌های BSL-4 که بالاترین سطح حفاظتی برای کار با خطرناک‌ترین عوامل بیماری‌زا هستند.
- پاتوژن‌های کلیدی: تمرکز بر عواملی مانند Yersinia pestis (عامل طاعون پنومونی) به دلیل نرخ مرگ‌ومیر نزدیک به ۱۰۰ درصد در صورت عدم درمان.
- استراتژی‌های دفاعی: شامل پروتکل‌های «Devolution» یا تفویض اختیارات حکومتی که برای تداوم حاکمیت در شرایط فروپاشی اجتماعی ناشی از پاندمی‌های بزرگ طراحی شده‌اند.
- خطرات ناشی از نشت: نشت‌های تصادفی به دلیل خطای انسانی در آزمایشگاه‌ها، از لحاظ آماری محتمل‌تر از حملات عمدی گروه‌های تروریستی ارزیابی می‌شود.
فناوری و ناامنی: چالش‌های اخلاقی
در دنیای امروز که هوش مصنوعی به عنوان ابزاری برای بهینه‌سازی تحقیقات زیستی معرفی می‌شود، گزارش‌های نظارتی نهادهایی مانند Anthropic نشان می‌دهد که برخی تلاش‌ها برای دور زدن فیلترهای ایمنی در جهت انجام پرسش‌های مربوط به تقویت عملکرد پاتوژن‌ها صورت گرفته است. این رویدادها نشان می‌دهد که اگرچه هوش مصنوعی ابزاری برای تسهیل است، اما ریشه تهدید در ماهیت جاه‌طلبی علمی و ناتوانی در کنترل دقیق مسیرهای تحقیقاتی نهفته است. نقد اصلی کارشناسان، غرور علمی (Hubris) دانشمندانی است که معتقدند انتشار جزئیات فنی و توالی‌های ژنتیکی خطرناک، بهایی است که باید برای پیشرفت علم پرداخته شود.
نتیجه‌گیری
تهدیدات بیولوژیک بخشی از واقعیت غیرقابل انکار امنیت جهانی در قرن ۲۱ هستند. نادیده گرفتن این خطرات به بهانه نبود یک سلاح بیولوژیک فعال، بزرگترین آسیب‌پذیری است. همان‌طور که تجربیات تاریخی نشان می‌دهد، «سکوت» درباره پتانسیل‌های تخریبیِ تحقیقاتِ بیولوژیک، مانع از آمادگی عمومی برای رویارویی با فاجعه‌ای می‌شود که در صورت وقوع، مرزهای ملی و ساختارهای اجتماعی را در هم می‌شکند.
