پروژه KDE در جشن سی‌امین سالگرد تأسیس خود، گامی تاریخی و جسورانه برداشته است: حذف کامل پشتیبانی از نشست‌های (Sessions) مبتنی بر X11 در نسخه جدید KDE Plasma 6.8. این تغییر که در مهرماه ۱۴۰۵ (اکتبر ۲۰۲۶) نهایی شد، نشان‌دهنده بلوغ کامل پروتکل Wayland در اکوسیستم لینوکس و پایان دوران فرمانروایی قدیمی X11 است.
خداحافظی با X11 و تولد عصر Wayland
در نسخه جدید Plasma 6.8، مدیر پنجره KWin اکنون منحصراً به صورت Wayland-only اجرا می‌شود. اگرچه برنامه‌های قدیمی مبتنی بر X11 همچنان می‌توانند از طریق لایه سازگاری XWayland اجرا شوند، اما زیرساخت اصلی میزکار دیگر به پروتکل X11 وابسته نیست. این گذار به معنای کنار گذاشتن ویژگی‌های قدیمی مانند “Shading” (جمع کردن پنجره‌ها در نوار عنوان) است که به دلیل تفاوت‌های ساختاری در مدیریت compositing در Wayland، دیگر پشتیبانی نمی‌شوند.
بهبودهای کلیدی و قابلیت‌های جدید
این نسخه تنها محدود به تغییر پروتکل نمایش نیست؛ بلکه شاهد پیشرفت‌های چشم‌گیری در تجربه کاربری (UX) هستیم:
- پشتیبانی پیشرفته HDR: تطابق دقیق با پروفایل‌های رنگی ICC و پشتیبانی از Hybrid Log Gamma (HLG).
- بهبود درایورهای انویدیا: فعال‌سازی Triple-buffering برای خروجی تصویر که باعث حذف گسستگی و روان‌تر شدن انیمیشن‌ها می‌شود.
- ابزار Spectacle: اضافه شدن قابلیت ضبط صدا (سیستم و میکروفون) به ابزار اسکرین‌شات.
- مانیتورینگ سیستم: ردیابی دقیق‌تر VRAM و قابلیت اختصاص‌دهی (Pinning) وظایف به هسته‌های خاص CPU.
– پروتکل نمایش: انحصاری Wayland (با پشتیبانی XWayland)
– پروتکل Remote Desktop: استفاده از KRdp مبتنی بر پروتکل RDP مایکروسافت
– مدیریت رنگ: بهبود کامل HDR و پروفایل‌های ICC
– پشتیبانی مرورگر: بهبود یکپارچگی با نسخه Flatpak مرورگر Microsoft Edge
– دسترسی از راه دور: پشتیبانی از Clipboard دوطرفه و حالت اختصاصی مجازی
تغییرات در حوزه دسترسی از راه دور (Remote Access)
با حذف X11، ابزارهای قدیمی ریموت دسکتاپ که وابسته به نشست‌های دسکتاپ X11 بودند دیگر کارایی ندارند. راهکار جایگزین، پروتکل KRdp است که با بهره‌گیری از استانداردهای مایکروسافت، عملکرد بسیار سریع‌تری ارائه می‌دهد و از ارتباطات با پهنای باند پایین به صورت هوشمند پشتیبانی می‌کند. برای کاربرانی که به VNC علاقه‌مندند، ابزار Krfb همچنان در دسترس است.
آینده KDE و چالش‌های گذار
طبق آمارهای داخلی پروژه KDE، بیش از ۹۵ درصد از کاربران Plasma 6.6 تا تابستان ۱۴۰۵ از Wayland استفاده می‌کردند. با این وجود، برای کاربرانی که همچنان به پایداری X11 وابسته هستند، پروژه‌هایی مانند SonicDE در حال شکل‌گیری است تا توسعه KWin بر پایه X11 را از نسخه 6.7 ادامه دهند. این گذار نه تنها یک تغییر فنی، بلکه نمادی از مسیر آینده لینوکس به سمت معماری‌های مدرن و امن‌تر است.
