گزارش نوزدهم «شاخص جهانی نوآوری» (GII) در سال ۲۰۲۶، که توسط سازمان جهانی مالکیت فکری (WIPO) منتشر شده، حامل پیامی هشدارآمیز برای اکوسیستم اقتصاد دیجیتال ایران است. سقوط ۱۱ پله‌ای کشور و رسیدن به رتبه ۸۱ در میان ۱۳۹ اقتصاد جهان، فراتر از یک نوسان آماری ساده، بازتاب‌دهنده چالش‌های عمیق ساختاری در مسیر تبدیل سرمایه‌های انسانی به ارزش اقتصادی است.
پارادوکس نهاده‌ها و خروجی‌ها در اکوسیستم ایران
تحلیل داده‌های GII ۲۰۲۶ نشان‌دهنده یک تضاد معنادار است؛ ایران در بخش «خروجی‌های نوآوری» رتبه ۵۸ را در اختیار دارد، در حالی که در بخش «نهاده‌های نوآوری» در رتبه ۱۰۴ جای گرفته است. این یعنی خروجی علمی و فناورانه کشور به طرز غیرمنتظره‌ای بیشتر از ظرفیت‌هایی است که زیرساخت‌های محیطی و رگولاتوری در اختیار فعالان قرار می‌دهند. تضعیف توان کشور در تبدیل ظرفیت‌ها به خروجی اقتصادی، عامل اصلی نزول اخیر است، به‌طوری که رتبه «خروجی‌های خلاقانه» و «دانش و فناوری» به دلیل محدودیت‌های عملیاتی رو به افول نهاده است.
گلوگاه‌های زیرساختی و کیفیت مقررات
از منظر مهندسی شبکه و زیرساخت‌های کلان، گزارش WIPO به وضوح بر ضعف‌های رگولاتوری دست گذاشته است. کسب رتبه ۱۳۸ در «کیفیت مقررات» و ۱۳۵ در «ثبات عملیاتی کسب‌وکار»، نشان می‌دهد که بخش خصوصی و استارتاپ‌ها در ایران با محیطی غیرقابل‌پیش‌بینی مواجه‌اند. این بی‌ثباتی به ویژه در حوزه‌های زیرساخت ارتباطی و دسترسی به سرویس‌های بین‌المللی، مانع اصلی برای مقیاس‌پذیری (Scale-up) کسب‌وکارهاست. شاخص‌هایی نظیر ایجاد اپلیکیشن موبایل نیز با افت شدید به رتبه ۱۳۸ رسیده که مستقیماً با محدودیت‌های دسترسی و زیرساخت‌های اینترنت در ارتباط است.
- رتبه ۱۳۶ در شاخص نهادها و سازمان‌ها
- رتبه ۱۳۸ در کیفیت مقررات و حاکمیت قوانین
- رتبه ۱۱۳ در جذب سرمایه‌گذاری جسورانه (VC)
- حضور در جمع ۱۰۰ خوشه برتر جهانی (رتبه ۶۵ برای خوشه تهران)
تحلیل تطبیقی: چرا کشورهای منطقه پیشی می‌گیرند؟
مقایسه عملکرد ایران با کشورهای همسایه نظیر امارات، عربستان و قزاقستان، نقش پررنگِ «سیاست‌گذاری مبتنی بر زیرساخت» را آشکار می‌کند. این کشورها با سرمایه‌گذاری‌های کلان در دولت الکترونیک، تسهیل تأمین مالی برای شرکت‌های نوپا و کاهش موانع رگولاتوری، توانسته‌اند چرخه نوآوری خود را به زنجیره‌های ارزش جهانی متصل کنند. در حالی که ایران در شاخص ارزش بازار سرمایه نسبت به GDP رتبه اول جهانی را دارد، اما در جذب سرمایه خارجی برای تحقیق و توسعه (R&D) با بن‌بست‌های ناشی از ریسک‌های ژئوپلیتیک و تحریم‌ها روبه‌روست.
شاخص‌های آماری وضعیت ایران در GII 2026
- رتبه جهانی: ۸۱
- رتبه در منطقه آسیای مرکزی و جنوبی: ۵
- بازه اطمینان آماری: ۶۹ تا ۸۳
- سرمایه انسانی و پژوهش: ۵۶
- زیرساخت فناوری و ارتباطی: ۹۱
نتیجه‌گیری: ضرورت تغییر پارادایم از مجوزمحوری به تسهیل‌گری
گزارش ۲۰۲۶ اثبات می‌کند که ظرفیت علمی و مهندسی ایران، پتانسیلی عظیم و دست‌نخورده است. برای خروج از این چرخه نزولی، اصلاحات ساختاری در سه لایه ضروری است: نخست، آزادسازی دسترسی به زیرساخت‌های دیجیتال جهانی به عنوان لازمه فعالیت دانش‌بنیان؛ دوم، بازسازی نظام مالی و حقوقی برای حمایت از سرمایه‌گذاری‌های جسورانه؛ و سوم، عبور از نگاه مجوزمحور به سمت تنظیم‌گری پیش‌دستانه (Proactive Regulation). نوآوری نه با بخشنامه، بلکه در محیطی آزاد، رقابتی و متصل به بازارهای جهانی شکوفا می‌شود.
