با گسترش نفوذ اقتصاد پلتفرمی در ایران، تقابل میان مدل‌های اشتغال نوین و ساختارهای سخت و سنتی تامین اجتماعی به یکی از چالش‌های اصلی رگولاتوری تبدیل شده است. نشست اخیر تخصصی در ماهنامه پیوست با حضور کارشناسان برجسته، بر این واقعیت تاکید دارد که تحمیل قالب‌های بیمه‌ای موجود به شاغلان پلتفرمی، نه تنها ناکارآمد، بلکه مانعی برای توسعه پایدار بازار کار دیجیتال است.
تغییر پارادایم در ماهیت اشتغال؛ چرا الگوهای فعلی شکست می‌خورند؟
اقتصاد پلتفرمی با تغییر نحوه سازمان‌دهی کار، مرزهای کلاسیک «کارفرما-کارگر» را مخدوش کرده است. در حالی که مدل‌های بیمه‌ای کشور بر پایه استخدام‌های رسمی و پایدار طراحی شده‌اند، کارگران پلتفرمی با ماهیت شغلی منعطف، متغیر و گاه پراکنده روبرو هستند. کارشناسان در این نشست تاکید کردند که نمی‌توان برای تمامی مشاغل پلتفرمی، از پیک‌های موتوری گرفته تا فریلنسرهای حوزه‌های دانش‌بنیان، یک نسخه واحد پیچید.
چالش شکاف میان «پوشش قانونی» و «پوشش مؤثر»
یکی از مباحث کلیدی مطرح شده توسط محمدحسین سلطانی‌نژاد، مسئله فاصله میان پوشش قانونی و پوشش مؤثر است. حتی در مواردی که قوانین موجود روی کاغذ برای حمایت از این شاغلان وجود دارد، محدودیت‌های مالی، فقدان بانک‌های اطلاعاتی یکپارچه و پیچیدگی‌های اداری باعث می‌شود که بخش بزرگی از نیروی کار دیجیتال در عمل از چتر حمایتی خارج بمانند. این امر نه تنها سلامت شغلی افراد را به خطر می‌اندازد، بلکه منجر به فرسایش پایه مالی صندوق‌های تامین اجتماعی در میان‌مدت خواهد شد.
الگوبرداری از استانداردهای بین‌المللی و مقاوله‌نامه ILO
مهدی نجارزاده با اشاره به سازمان بین‌المللی کار (ILO) و محوریت مقاوله‌نامه ۲۰۲۶، بر حق بنیادین نیروی کار در پلتفرم‌ها تاکید کرد. بر اساس این استانداردها، ایمنی شغلی نباید فدای بهره‌وری پلتفرم شود. این الگوها پیشنهاد می‌دهند که پلتفرم‌ها در قبال بهداشت و ایمنی شاغلان مسئولیت مستقیم داشته باشند؛ مدلی که پیش‌تر در کشورهای کره جنوبی و پرتغال با موفقیت تجربه شده است.
مسیر پیش‌رو: رگولاتوری منعطف و داده‌محور
- تغییر نگاه از «طراحی همه‌گانه» به «طراحی متناسب با نوع شغل».
- توسعه نظام‌های حمایتی بر پایه دسته‌بندی دقیق وضعیت شغلی (مانند تفکیک خویش‌فرمایان از مستخدمان وابسته به پلتفرم).
- الزام‌آور کردن مسئولیت پلتفرم‌ها در برابر ایمنی و بهداشت شغلی کاربران.
- یکپارچه‌سازی اطلاعات برای کاهش بوروکراسی و دستیابی به پوشش بیمه‌ای فراگیر.
چکیده تحلیل راهبردی
- چالش اصلی: عدم تناسب ساختار فعلی تامین اجتماعی با ماهیت منعطف اشتغال پلتفرمی.
- راهکار کلیدی: تفکیک مشاغل و طراحی بیمه‌های اختصاصی (Micro-insurance) متناسب با نوع فعالیت.
- اولویت رگولاتوری: حرکت به سمت استانداردهای «کار شایسته» طبق مقاوله‌نامه‌های ILO.
- نتیجه‌گیری: بدون تغییر در زیرساخت‌های حقوقی و بیمه‌ای، اقتصاد پلتفرمی با تهدید جدی نیروی انسانی مواجه خواهد شد.
