نشست «آسیب‌شناسی ساختار و افق‌های بازآرایی حکمرانی فضای مجازی» که در مهرماه ۱۴۰۵ برگزار شد، نقطه عطفی در نقدهای صریح کارشناسان و مسئولان پیشین حوزه ارتباطات ایران بود. این تحلیل به بررسی شکاف‌های عمیق میان رویکردهای سلبی در سیاست‌گذاری و واقعیت‌های فناورانه دنیای امروز می‌پردازد.
سیاست‌زدگی؛ ترمز توسعه در لایه‌های زیرساختی
یکی از محورهای اصلی مطرح شده توسط حافظ حکمی، معاون فناوری و نوآوری وزارت ارتباطات، موضوع «سیاست‌زدگی» در مدیریت کلان شبکه است. شبکه ملی اطلاعات که به‌عنوان یک زیرساخت راهبردی طراحی شده بود، به جای تمرکز بر بهره‌وری فنی، درگیر تلاطم‌های سیاسی شده است. در حالی که دنیا به سمت فناوری‌های Direct-to-Cell و منظومه‌های ماهواره‌ای غیرمدارپایین (NGSO) حرکت می‌کند، رویکرد حاکمیت همچنان محدود به مسدودسازی پلتفرم‌هاست. این در حالی است که با ورود نسل‌های جدید ارتباطات ماهواره‌ای، ابزارهای سنتی مدیریت پهنای باند و فیلترینگ کارایی خود را به‌طور کامل از دست داده‌اند.
تعدد نهادها و تشتت راهبردی
محمدصادق فراهانی در این نشست به صراحت از «استهزای نظام حقوقی» به دلیل هم‌پوشانی صلاحیت‌ها سخن گفت. ایجاد نهادهای موازی نظیر کارگروه اقتصاد دیجیتال و ستادهای ویژه، نه تنها به هم‌افزایی منجر نشده، بلکه باعث ایجاد پارادوکس در تصمیم‌گیری‌های امنیتی و اقتصادی شده است. این ساختار سیلویی (جزیره‌ای) مانع از آن می‌شود که تصمیمات حوزه فاوا متناسب با سرعت تحولات تکنولوژیک اتخاذ شود.
تغییر پارادایم از «سرمایه‌داری نظارتی» به «استعمار نوین»
ابوالحسن فیروزآبادی، دبیر سابق شورای عالی فضای مجازی، با نگاهی آسیب‌شناسانه به ریشه‌های تشکیل این شورا اشاره کرد. از نظر وی، تبدیل شدن فضای مجازی به ابزاری برای «سرمایه‌داری نظارتی» در سطح جهانی، دغدغه‌ای امنیتی ایجاد کرد که نتیجه آن تمرکز بر رویکردهای صیانتی بود. با این حال، غفلت از ابعاد توسعه‌ای و ضعف در همراه ساختن جامعه مدنی و بخش خصوصی، باعث شده است تا فاصله میان سیاست‌گذار و لایه‌های اجتماعی به‌طور خطرناکی افزایش یابد.
شاخص‌های کلیدی در آسیب‌شناسی حکمرانی
- تعدد نهادهای موازی: تداخل وظایف بین کمیسیون‌های عالی، ستادهای ویژه و شورای عالی فضای مجازی.
- شکست ابزارهای سلبی: بی‌اثر شدن محدودیت‌های پلتفرمی در برابر تکنولوژی‌های نوظهور نظیر استارلینک و ارتباطات مستقیم ماهواره‌ای.
- فقدان پشتوانه اقتصادی: عدم تطابق سرمایه‌گذاری‌های زیرساختی داخلی با استانداردهای جهانی (AI و حوزه‌های پیشرفته فاوا).
- فرسودگی ساختار مدیریتی: عدم تغییر مأموریت‌ها و اعضای شورای عالی طی یک دهه گذشته علیرغم تغییر ماهیت اینترنت.
نتیجه‌گیری؛ لزوم بازآرایی ساختاری
آنچه از این نشست برداشت می‌شود، نیاز فوری به گذار از رویکردهای سلسله‌مراتبی به مدل‌های شبکه‌ای و منعطف است. تا زمانی که شورای عالی فضای مجازی نتواند جایگاه خود را در نظام قدرت کشور به درستی جانمایی کند و همچنان از ابزارهای فیزیکی برای مدیریت فضای سایبری استفاده کند، تداوم «بحران‌های حکمرانی» دور از انتظار نخواهد بود. راهکار پیشنهادی متخصصان، شفاف‌سازی فرایندها، انحلال نهادهای موازی و توجه به پیوست‌های اجتماعی در تمامی سیاست‌گذاری‌های کلان است.
