واکاوی فنی و اپیدمیولوژیک اخبار شیوع طاعون: نقش انستیتو پاستور در پایش زیرساخت‌های زیستی کشور

در پی انتشار گزارش‌های ضدونقیض در رسانه‌های بین‌المللی پیرامون مرگ یک کارمند مؤسسه ضدطاعون در ایرکوتسک روسیه، ابهامات بسیاری درباره احتمال وقوع یک حادثه آزمایشگاهی و نشت عوامل بیماری‌زا مطرح شده است. احسان مصطفوی، رئیس انستیتو پاستور ایران، در یک موضع‌گیری تخصصی ضمن دعوت به پرهیز از هیجان‌زدگی رسانه‌ای، بر ضرورت اتکا به شواهد آزمایشگاهی تأکید کرد. این تحول فرصتی است تا ضمن بررسی دقیق وضعیت، زیرساخت‌های نظارتی و پایش اپیدمیولوژیک کشور در برابر تهدیدات زیستی را مورد بازبینی قرار دهیم.

فرضیه تا واقعیت: تحلیل رویداد ایرکوتسک از منظر زیست‌فناوری

آنچه در ایرکوتسک به عنوان «ذات‌الریه با علت نامعلوم» گزارش شده، فرضیات متعددی را در مورد «آزمایشگاه‌زاد بودن» (Laboratory-acquired) عوامل بیماری‌زا پیش می‌کشد. باکتری Yersinia pestis که عامل طاعون است، در محیط‌های آزمایشگاهی نیازمند پروتکل‌های حفاظتی بسیار سخت‌گیرانه (BSL-3 یا بالاتر) می‌باشد. هرگونه نقص در زیرساخت‌های مهارکننده (Containment) یا خطای انسانی می‌تواند منجر به انتشار این عامل در محیط پیرامون شود. با این حال، تحلیل‌های فنی حاکی از آن است که بدون دسترسی به نتایج توالی‌یابی ژنومی و گزارش‌های رسمی مراجع ذی‌صلاح روسیه، هرگونه گمانه‌زنی درباره طاعون‌زاد بودن این مرگ، تنها در سطح فرضیه‌های غیرمستند باقی می‌ماند.

زیرساخت پایش و تشخیص در شبکه سلامت کشور

انستیتو پاستور ایران به‌عنوان قدیمی‌ترین مرکز تخصصی در این حوزه، از سال ۱۳۲۵ شمسی متولی پایش طاعون در کشور است. شبکه مراقبت و پایش این مرکز تنها به محیط‌های بسته آزمایشگاهی محدود نمی‌شود، بلکه شامل یک سیستم گسترده پایش میدانی است. پایگاه تحقیقاتی اکنلو در استان همدان، به‌عنوان یکی از مراکز استراتژیک در ردیابی گردش این باکتری در کانون‌های طبیعی (جوندگان و کک‌ها)، نقشی حیاتی در امنیت زیستی ایفا می‌کند. این سیستم با استفاده از روش‌های اپیدمیولوژی کلاسیک و ابزارهای نوین مولکولی، وضعیت اکوسیستم‌های محلی را برای شناسایی هرگونه نوسان در میزان شیوع بیماری رصد می‌کند.

ابعاد حقوقی و الزامات شفافیت در مدیریت بحران

از منظر حکمرانی داده‌های سلامت، شفافیت در انتشار اطلاعات پیرامون بیماری‌های بازپدید یک الزام جهانی است. انستیتو پاستور با تأکید بر اینکه بیماری طاعون در بسیاری از موارد به درمان‌های آنتی‌بیوتیکی استاندارد پاسخ می‌دهد، راهبرد «آمادگی پیشگیرانه» را جایگزین «هراس عمومی» کرده است. این نگاه مهندسی به تهدیدات زیستی، کسب‌وکارهای دیجیتال حوزه سلامت (HealthTech) را نیز ملزم می‌کند تا با استفاده از داده‌های رسمی این انستیتو، در اطلاع‌رسانی صحیح به جامعه و جلوگیری از انتشار شایعات فضای مجازی نقش فعال ایفا کنند.