واکاوی شکاف میان حکمرانی و واقعیت‌های شبکه؛ گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس از زیست دیجیتال ایرانیان

انتشار نتایج نظرسنجی مرکز پژوهش‌های مجلس در تیرماه ۱۴۰۳، تصویری عریان و بدون روتوش از وضعیت حکمرانی اینترنت در ایران ارائه می‌دهد؛ تصویری که در آن تضادی عمیق میان سیاست‌های محدودکننده و نیازهای روزمره کاربران در بستر اقتصاد دیجیتال و زندگی اجتماعی دیده می‌شود. استفاده گسترده از ابزارهای دورزدن محدودیت‌ها و وابستگی معیشتی بخش بزرگی از جامعه به شبکه، گویای این است که زیرساخت ارتباطی کشور بیش از آنکه بر مدار توسعه باشد، درگیر چالش‌های ساختاری و مدیریتی شده است.

مهندسی اجتماعی و تداوم الگوی استفاده از فیلترشکن

بر اساس داده‌های آماری، ۶۴.۷ درصد کاربران برای دسترسی به سرویس‌های بین‌المللی ناگزیر به استفاده از فیلترشکن هستند. این عدد نشان‌دهنده شکست راهبردهای محدودسازی در کنترل دسترسی کاربران به پلتفرم‌های جهانی است. آنچه بیش از همه اهمیت دارد، صرف هزینه‌های سنگین ماهانه (به طور میانگین ۴۰۵ هزار تومان) از سوی کاربران برای دسترسی به اینترنت آزاد است که در واقع نوعی «مالیات غیررسمی» بر دسترسی به اطلاعات محسوب می‌شود.

اقتصاد دیجیتال و وابستگی معیشتی به شبکه

نتایج نظرسنجی نشان می‌دهد که درآمد ۵۶ درصد از خانوارها مستقیماً به اینترنت گره خورده است. این وابستگی نشان می‌دهد که هرگونه اختلال در پایداری زیرساخت یا تغییر در سیاست‌های فیلترینگ، مستقیماً بر شاخص‌های کلان اقتصاد دیجیتال تأثیر می‌گذارد. نیمی از این افراد تجربه کاهش درآمد در پی اختلالات شبکه را داشته‌اند که این امر نشان‌دهنده آسیب‌پذیری شدید زنجیره ارزش کسب‌وکارهای آنلاین در ایران است.

ظهور هوش مصنوعی در سبد مصرفی کاربران

در حالی که مباحث رگولاتوری پیرامون ابزارهای نوظهور در جریان است، داده‌ها حاکی از آن است که ۴۱.۶ درصد کاربران ایرانی به طور فعال از ابزارهای هوش مصنوعی استفاده می‌کنند. اقبال ۷۸.۶ درصدی به ChatGPT به عنوان بازوی اصلی فعالیت‌های پژوهشی و شغلی، نشان می‌دهد که فضای نخبگانی و کاری کشور به سرعت در حال همگام‌سازی با جریان جهانی فناوری است، هرچند چالش‌های زیرساختی همچنان سد راه بهره‌وری حداکثری از این ابزارهاست.

نارضایتی زیرساختی و مطالبه رفع محدودیت‌ها

تنها ۳۹ درصد از پاسخ‌گویان، کیفیت و سرعت اینترنت را مطلوب ارزیابی کرده‌اند. این نرخ پایین رضایت، همسو با مطالبه ۳۸.۷ درصدی برای رفع فیلترینگ، اولویت‌های جامعه را به وضوح ترسیم می‌کند.

در نهایت، مرکز پژوهش‌های مجلس با ارائه این داده‌ها، آینه‌ای در برابر سیاست‌گذاران قرار داده است؛ جایی که سیاست‌های فعلی با نیازهای عملیاتی کاربران همخوانی ندارد. بدون بازنگری در مدل‌های فیلترینگ و سرمایه‌گذاری جدی در توسعه ظرفیت شبکه، شکاف میان انتظارات کاربران و واقعیت موجود، بیش از پیش عمیق‌تر خواهد شد.