در بحبوحه تحولات منطقه‌ای و با نگاهی به تجربیات سال‌های گذشته، موضوع پایداری زیرساخت‌های ارتباطی کشور در شرایط اضطرار، بار دیگر به صدر گفتگوهای کارشناسی بازگشته است. اظهارات اخیر وحید یزدانیان، معاون توسعه شبکه ملی اطلاعات، در مهرماه ۱۴۰۵، ابعاد جدیدی از نحوه حکمرانی بر شبکه در شرایط بحران جنگ یا ناآرامی‌های احتمالی را نمایان کرده است. این مقاله به بررسی فنی چالش‌های حکمرانی اینترنت، نقش شبکه ملی اطلاعات (NIX) و دلالت‌های این رویکرد بر اقتصاد دیجیتال می‌پردازد.
معماری شبکه در وضعیت اضطرار: واقعیت‌های فنی و اجرایی
از منظر فنی، جداسازی ترافیک بین‌الملل از خدمات بومی در قالب شبکه ملی اطلاعات، راهکاری برای افزایش تاب‌آوری در برابر حملات سایبری بیرونی است. با این حال، محدودیت‌های اینترنتی صرفاً یک بحث زیرساختی نیست. زمانی که بحث از «قطع» یا «اعمال محدودیت» به میان می‌آید، باید بین لایه‌های مختلف شبکه تفکیک قائل شد: لایه دسترسی (Access Layer)، لایه هسته (Core) و گیت‌وی‌های بین‌الملل. قطع کامل ارتباط با شبکه جهانی اینترنت، به معنای ایزولاسیون کامل سیستم‌های بانکی، آموزشی و تجاری است که پیش‌تر به زیرساخت‌های ابری بین‌المللی وابستگی داشته‌اند.
حکمرانی و رگولاتوری: مسئولیت‌پذیری در تصمیم‌گیری‌های کلان
مطابق با اظهارات مطرح شده، تأکید بر تمرکز تصمیم‌گیری در دست رئیس‌جمهور، نشان‌دهنده گذار از تصمیمات جزیره‌ای نهادهای مختلف به یک مدیریت متمرکز در زمان بحران است. از منظر حقوق کاربران، شفافیت در این رویه‌ها اهمیت حیاتی دارد. این که تصمیم‌گیر نهایی کیست، تا حد زیادی ابهام در مورد «پروتکل‌های اضطراری» را کاهش می‌دهد، اما سوال اصلی اینجاست که آیا در این سناریوها، تمایزی بین دسترسی‌های حیاتی (مانند سامانه‌های سلامت و خدمات عمومی) و دسترسی‌های عمومی قائل خواهند شد یا خیر؟
اثرات بر زیست‌بوم کسب‌وکارهای دیجیتال و استارتاپ‌ها
کسب‌وکارهای دیجیتال ایران هم‌اکنون با ریسک‌های متعددی دست‌وپنج نرم می‌کنند. اعلام احتمال قطع اینترنت در شرایط جنگی، به معنای تزریق ناامنی به فضای سرمایه‌گذاری است. بسیاری از سرویس‌های مبتنی بر معماری میکروسرویس که از سرویس‌های ابری خارجی (نظیر داکر هاب، گیت‌هاب و دیتابیس‌های توزیع شده) استفاده می‌کنند، در صورت قطع دسترسی بین‌الملل، با اختلالات جدی مواجه می‌شوند. این موضوع ضرورت انتقال کامل به زیرساخت‌های ابری داخلی را برای تضمین تداوم کسب‌وکار (BCP) بیش از پیش نمایان می‌کند.
جمع‌بندی و شاخص‌های آماری
- محور اصلی تصمیم‌گیری: انتقال مسئولیت قانونی به نهاد ریاست جمهوری.
- وضعیت فنی شبکه: آمادگی زیرساخت‌های داخلی شبکه ملی اطلاعات برای میزبانی سرویس‌های پایه در صورت ایزولاسیون.
- پیامد کلیدی: افزایش هزینه‌های عملیاتی برای شرکت‌های متکی به خدمات Cloud بین‌المللی.
- ابهام موجود: مشخص نبودن سطح دقیق محدودیت‌ها (فیلترینگ هوشمند در مقابل قطع سراسری).
در نهایت، باید توجه داشت که زیرساخت‌های ارتباطی در دنیای امروز به مثابه شریان‌های حیاتی اقتصاد هستند. تکیه بر راه‌حل‌های سخت‌افزارمحور و ایزولاسیون، اگرچه از دیدگاه امنیت پدافندی ممکن است مطلوب باشد، اما باید با در نظر گرفتن هزینه‌های فرصت برای اقتصاد دیجیتال و اعتماد عمومی همراه باشد.
